Bknz mı, Bkz mı? Hangi Şekilde Yazmalıyız?
Eskişehir’de, sabah kahvemi yudumlarken, birden gözüm Twitter’da bir tartışmaya takıldı. Birisi, “Bknz” yerine “Bkz” yazılması gerektiğini savunuyor, diğeri de tersini. Hemen kafamda şu soru belirdi: Bknz mı, bkz mı? Hangi doğru yazım şekli daha uygun? Bunu bazen hepimiz düşünüyoruz ama hiç kimse gerçekten araştırıp doğruyu bulmakla uğraşmıyor. Bugün gelin, bu konuyu bilimsel bir mercekten ama herkesin anlayacağı bir dilde inceleyelim.
Türkçede Kısaltmalar ve Kullanım Kuralları
Türkçede kısaltmalar, dilin en önemli parçasıdır. Her gün yazdığımız, okuduğumuz metinlerde karşılaştığımız birçok kelimenin kısaltması vardır. Örneğin, “Bilgisayar” yerine “Bil.” yazmak gibi. Ancak, bu kısaltmaların bazıları standartlaştırılmıştır ve dil bilgisi kurallarına dayanır. Bknz ve Bkz da bu kısaltmalardan biri. Aslında ikisi de “bakınız” kelimesinin kısaltması. Ama yazım farkı küçük ama önemli bir konu.
Şimdi, bu “Bknz mı, Bkz mı?” meselesine geçelim. “Bknz” kısaltması, bakınız kelimesinin tam hâlinden türetilmiştir. Eğer yazının sonunda ya da metin içinde bir yere yönlendirme yapıyorsak, bu kısaltmayı kullanabiliriz. Peki “Bkz” ne olacak? Bu da yaygın bir kısaltma, fakat genellikle görsel, metinsel veya yazılı kaynaklarda “Bknz” tercih edilir. Ne yazık ki, Bkz daha yaygın olsa da doğru kullanımı da tartışmalıdır. Ama hangisi daha doğru, onu öğrenmek için biraz daha derinlemesine inceleyelim.
Yazımda Standartlaşan Şeyler
Bknz mı, bkz mı sorusu, aslında Türkçede kısaltmalarla ilgili genel yazım kurallarına dayanıyor. Bütün kısaltmaların bir yazım kuralı vardır. Örneğin, kısaltmaların her zaman büyük harflerle yazılması gerekmez. Eğer kısaltma “bir kelimenin baş harflerinden” oluşuyorsa, yani dilde o kelimenin kendisiyle özdeşleşmişse, genellikle küçük harf kullanılır. “Kusura bakma, biraz karışık oldu ama!”
Biraz daha somut örneklerle açıklayayım. Bunu hepimiz günlük yaşamda deneyimliyoruz; diyelim ki internette yazdığınız bir forumda ya da blogda kısaltmalar kullanıyorsunuz. “Bkz” genellikle yazılı kaynaklarda karşımıza çıkar. Ama bu kullanım kuralına çok takılmıyor gibiyiz. Çünkü dil, zaman içinde evrilen bir şeydir. Kurallar aslında bizlerin yaşam biçimlerine göre şekil alır. İşte tam da bu noktada “Bknz” tercihinin neden daha yaygın olduğunu anlayabiliriz. Çünkü genelde dildeki kısaltmalarda açıklık ve netlik öne çıkar. Her şeyin daha anlaşılır olması gerektiğini hepimiz kabul ediyoruz. “Bknz” kısaltması, anlamını doğrudan gösterdiği için daha tercih edilir. Ancak, bazı yazım kuralları uyarınca “Bkz” de kullanılabilir. Herkes kendine göre bir yol belirliyor.
İçimden Gelerek Yorum Yapmak
Bir gün üniversitede ders verirken öğrencilerimle bu konuyu konuştum. Onlar da bana Bknz ve Bkz konusunda kafa karıştırıcı bir durum olup olmadığını sordular. Bense çok derin bir analiz yapmak yerine içimden geldiği gibi söyledim: “Bknz” deyin, çünkü uzun vadede dilin evrimini takip ederken herkes bu şekli kabul edecektir! Ve gerçekten, Türkçede standartlaşan şeylerin çoğu, halkın tercihlerine dayalıdır. Dil, sadece kurallarla sınırlı değildir, toplumun kullandığı şekilde şekillenir.
Sonuçta Ne Yapmalıyız?
Özetle, Bknz mı, Bkz mı sorusu, aslında çok da karmaşık değil. İkisi de anlaşılır ve doğru kullanım olarak kabul edilebilir. Ancak, “Bknz” daha yaygın bir kullanım olduğu için, eğer bir yazım kuralına takılacak olursanız, bunu tercih etmek en doğrusu olacaktır. Sonuçta, dildeki kurallar da değişebilir, yenilikler de olabilir. Ama her zaman için anlaşılır olmak, yazının en önemli amacı. Kısacası, siz hangi şekli kullanırsanız kullanın, karşıdaki kişi ne demek istediğinizi anlayacaksa, dil doğru kullanılmıştır!
Belki de “Bknz” mı, “Bkz” mi diye sormak, dilin büyüsünü anlamak için güzel bir başlangıçtır. Dil, her zaman bizlerin günlük yaşamıyla şekillenir ve zamanla yeni kurallar oluşur. Bu nedenle, hangi şekli kullanırsanız kullanın, önemli olan etkili iletişim kurabilmektir.