Gibi Dizisinin Adı Neden Gibi? Bir İsimden İktidar, Toplum ve Demokrasi Okuması
Güç ilişkilerini düşündüğümüzde aklımıza genellikle devlet, parlamento, seçimler ya da liderler gelir. Oysa toplumsal düzen çok daha gündelik yerlerde kurulur: Bir arkadaş grubunda, işyerinde, ailede, hatta bir cümlenin sonunda kullanılan tek bir kelimede bile. Bazen siyaset tam olarak burada başlar: İnsanların birbirini nasıl ikna ettiği, kimin konuşmayı yönettiği, hangi davranışın “normal” kabul edildiği ve belirsizliğin nasıl yönetildiği sorularında.
Bu açıdan bakınca Gibi dizisinin adının neden “Gibi” olduğu ilk bakışta önemsiz bir ayrıntı gibi görünse de ilginç bir siyasal çağrışım taşır.
Gibi’nin Adının Gerçek Hikâyesi
Önce somut cevabı verelim. Feyyaz Yiğit ve Aziz Kedi’nin açıklamalarına göre dizinin adının arkasında büyük, mistik veya sembolik bir hikâye yok. Feyyaz Yiğit, isim konusunda “ne olsun?” diye düşünürken “Gibi” adının ortaya çıktığını anlatırken, Aziz Kedi ise kelimenin Yiğit’in yıllardır kullandığı bir tiplemeyle bağlantılı olduğunu belirtiyor. Bu karakter uzun uzun saçmaladıktan sonra konuyu “gibi” diyerek bağlayan bir yapıya sahip. Medyatava+1
Fakat daha ilginç olan başka bir açıklama var: Dizinin kendisi de belirli bir türe tam olarak sığmıyor. Aziz Kedi’nin ifadesiyle “Gibi” ismi, diziyi doğrudan başka bir şeye benzetememelerinden kaynaklanan bir tercihle de ilişkili. Gazete Duvar
İşte tam burada mesele siyaset biliminin alanına giriyor.
“Gibi” Demek: Belirsizliğin Siyaseti
Siyasette belirsizlik yalnızca bir sorun değildir; aynı zamanda bir yönetim aracıdır.
Bir siyasal iktidar kendisini “demokrasinin temsilcisi”, “halkın iradesi”, “istikrarın garantisi” veya “değişimin adresi” olarak tanımlarken aslında toplumsal gerçekliği belirli kavramların içine yerleştirir. İdeolojiler de bunu yapar: Karmaşık dünyaya anlam veren çerçeveler oluştururlar.
“Gibi” ise bunun tersini yapar. Kesinlikten kaçar.
Dizinin dünyasında sıradan bir mesele büyür, mantık sınırlarını aşar ve sonunda karakterlerin kendi yarattıkları kaosla mücadele ettiğini görürüz. Üç arkadaşın gündelik hayatı üzerinden kurulan bu absürt yapı, küçük meselelerin nasıl devasa çatışmalara dönüşebildiğini gösterir. com.com.tr
Peki bu, modern siyasetin küçük bir modeli olabilir mi?
İktidar Nerede Başlar?
İktidar yalnızca emir verme gücü değildir. Michel Foucault’nun yaklaşımını hatırlarsak iktidar, gündelik ilişkilerde, normlarda ve insanların birbirlerini yönlendirme biçimlerinde de ortaya çıkar.
Bu durum siyasal kurumlar için de geçerli değil mi?
Bir parlamentoda, belediyede, üniversitede veya bürokraside kararın kendisinden çok “kararı kimin vereceği” tartışılmaya başladığında, artık kurumların işleyişinden ziyade iktidarın dağılımını konuşuyoruz.
Kurumlar, Kurallar ve “Gibi” Düzeni
Demokratik toplumların önemli özelliği, insanların yalnızca güçlü oldukları için değil, belirli meşruiyet kuralları içerisinde hareket etmeleridir.
Seçim bunun en bilinen örneğidir. Bir siyasetçinin iktidara gelmesi, yalnızca güçlü olmasına değil, belirli prosedürlerden geçmesine dayanır. Ancak meşruiyet yalnızca sandıkta oluşmaz. Hukukun üstünlüğü, hesap verebilirlik, özgür medya ve yurttaşların siyasal sürece erişimi de meşruiyetin parçalarıdır.
“Gibi” evreninde ise kurumlar çoğu zaman işlevini kaybeder. Karakterler kendi kurallarını üretir, sonra o kurallara kendileri inanır.
Bu bize tanıdık geliyor mu?
Bir toplumda kurumlar zayıfladığında insanlar ortak kurallar yerine kişisel ilişkilere, güç dengelerine ve anlık pazarlıklara daha fazla yaslanabilir. Böylece “kural nedir?” sorusunun yerini “kim güçlü?” sorusu alır.
Yurttaşlık ve Katılım: Seyirci Neden Bu Dünyayı Benimsiyor?
“Gibi”nin başarısının önemli taraflarından biri, gündelik hayatın saçmalıklarını olağanlaştırmasıdır. Oyuncular da dizinin gerçekçilik duygusunun komedinin temel unsurlarından biri olduğunu vurgulamıştır. Thinpo
Burada yurttaşlık kavramı ilginç bir biçimde devreye giriyor.
Demokrasi yalnızca vatandaşın seçim günü sandığa gitmesi değildir. Katılım, ortak hayatın nasıl düzenleneceğine ilişkin söz söyleme kapasitesidir. Fakat insanlar kendilerini kurumlara yabancı hissettiğinde siyasal katılım azalabilir.
Bugünün dünyasında bunun farklı örneklerini görüyoruz: Seçimlere duyulan güvensizlik, gençlerin siyasal kurumlara mesafesi, sosyal medyada siyasal tartışmaların kutuplaşması ve popülist hareketlerin “sıradan insanın sesi” iddiasıyla yükselmesi aynı temel soruya bağlanabilir:
İnsanlar gerçekten yönetiliyor mu, yoksa yönetimin parçası olduklarına inanıyorlar mı?
İdeoloji Olmadan Siyaset Olur mu?
“Gibi”nin ilginç taraflarından biri de belirgin bir ideolojik manifesto taşımamasıdır. Fakat bu, siyasetsiz olduğu anlamına gelmez.
Tam tersine, ideolojinin yokluğu da siyasal bir gözlem üretir.
Dizi bize sürekli şu hissi verir: İnsanlar bazen büyük anlamlar yükledikleri meselelerin aslında ne kadar rastlantısal olduğunu fark edemiyor.
Bu durum liberalizmden milliyetçiliğe, sosyalizmden muhafazakârlığa kadar bütün ideolojiler için düşündürücü bir sorudur. İnsanlar karmaşık toplumsal gerçekliği anlamlandırmak için büyük anlatılara ihtiyaç duyar. Fakat büyük anlatılar gerçeği açıklarken onu basitleştirme riski de taşır.
Belki de “Gibi” kelimesinin gücü buradadır: Kesin hüküm vermeyi reddeder.
Günümüz Siyasetinde “Gibi” Hali
Dünyanın birçok ülkesinde siyaset giderek “kesin cevaplar” üzerinden şekilleniyor. Ekonomik krizlerin, göçün, savaşların ve teknolojik dönüşümün yarattığı belirsizlik karşısında seçmenler net açıklamalar arıyor.
Popülizm tam da burada güç kazanıyor: Karmaşık problemlere basit aktörler ve basit çözümler öneriyor.
Oysa gerçek siyaset çoğu zaman “gibi”dir. Bir ekonomik kriz yalnızca ekonomiden ibaret değildir; kurumlarla, sınıfsal çıkarlarla, uluslararası sistemle ve kamuoyu algısıyla ilişkilidir. Bir göç politikası yalnızca sınır meselesi değildir; yurttaşlık, insan hakları, güvenlik ve kimlik tartışmalarını da beraberinde getirir.
Belki olgun demokratik siyaset, bu karmaşıklığı saklamak yerine kabul edebilme kapasitesidir.
Sonuç: “Gibi” Bize Ne Söylüyor?
“Gibi”nin adının ardında aslında oldukça basit bir hikâye var. Fakat bazen basit bir kelime, karmaşık bir dünyayı tarif etmek için yeterlidir.
Dizi bize kurumların nasıl anlamsızlaşabildiğini, küçük güç mücadelelerinin nasıl büyüyebildiğini ve insanların kendi yarattıkları kurallara nasıl hapsolabildiğini gösteriyor.
Benim açımdan asıl ilginç soru şu: Demokrasilerde de zaman zaman “Gibi” karakterleri gibi davranmıyor muyuz? Kuralları kendimiz koyup sonra onların değişmez olduğunu mu düşünüyoruz? Temsilcilerimizi eleştirirken kendi katılım sorumluluğumuzu unutuyor muyuz? Ve en önemlisi, bir siyasal düzenin meşruiyet kazanması için gerçekten ne gerekiyor?
Belki de “Gibi”nin en politik tarafı tam burada saklıdır: Bize kesin cevaplar vermek yerine, kendi düzenimizin ne kadar absürt olduğunu fark ettirir.
Doraambulans olarak Gibi dizisinin adı neden Gibi hakkında daha detaylı içerikleri hazırlamayı sürdürüyoruz.